Tehditler ve Tedbirler 2a: T'Pol vs. Isverenler ;-)

"Isveren Tehdidi" (daha evvel duymadim, acaba bunu ben mi uydurdum, baska soyleyen de var mi?) faktorune karsi ben kendi tedbirlerimi aldim. Ancak, ben hem bir calisanim, hem de bir yoneticiyim.

Once uzun yillar sadece bir calisan olarak ne yaptim onu anlatayim: Cok basit. Itilip, kakilmayi sadece gerektigi surece tolere ettim ve surekli alternatiflere kendimi acik tuttum. Insanlar ev, is, sehir degistirmekten hoslanmazlar ama bunlar benim icin zor degildir. Ogrendigim en onemli sey su: "Isinizden ve ucretinizden memnun musunuz? Cevabiniz evetse, uzulmeyin gecer!". Mutlaka dengeleri bozacak bir "torpilli", sizi ve emeginizi takdir etmeyecek bir yeni "patron" gelir ve hosnutlugunuz gelip gecicidir. Oyleyse surekli alternatiflere bakmak ve isgucunuzun piyasa degerini bilmek onemlidir. Eger piyasada size daha iyi kosullarda is sunacak birileri yoksa a. zannettiginiz kadar kiymetli degilsinizdir, b. piyasa durgun, isler kesattir. Kiymetinizi artirmak icin daha cok calismaniz, yetkinliklerinizi artirmaniz gerekir. Isler kesatsa, care yok bekleyeceksiniz.

Bir yonetici olarak da karsilastigim en onemli acmaz, hak eden, zeki, sorumluluk sahibi calisanlarima daha iyi imkanlar ve bir kariyer plani sunamamak oldu. Bu calisanlarim icin ust yonetimle gereken herseyi konustum, onlari terfi ettirebilmek icin elimden geleni yaptim ama kimi zaman basarili olamadim. O zaman sanslarina kusmeleri disinda bir alternatif sunmam gerektigini dusundum. Sirket icinde baska bir bolumde firsatlar yaratma imkanimiz yoksa, boyle bir calisani kaybetmeye riza gostermemiz gerekir dedim. Bu tur calisanlarimla hep acikca ve durustce konustum. Baska is aramak isteyenlere asla kostek olmadim, bilakis bir numarali referanslari olmaya, yaptiklari is gorusmeleri uzerinde onlarla konusup, kendi tecrubem olcusunde yol gostermeye gayret ettim. Sonucta daha iyi kosullara kavusmalari beni ancak memnun eder. Ya benim is kaybim? Yoneticiligin bir geregi de yeni calisanlari yetistirmektir. Daha genc, daha az tecrubeli kisileri ise alip, biraz daha fazla zaman ve gayret sarf ederek, yenileri yetistirmeye calistim. Ust yonetime hesap vermekten hic cekinmedim. Simdi Ust Yonetim'in icindeyim ve bu fikirlerimi gayet rahat soylemeye devam ediyorum. Diger arkadaslarimin benimle ayni fikirde olmadiklarini da biliyorum ama zihinlerinde kucucuk bir kusku uyandirabiliyorsam, ne ala. Maalesef cogu yonetici (patron degil ucretli yonetici hem de) calisanlara "kole" gozuyle bakiyor. O giderse beriki gelir, it urur, kervan yurur (pardon my French) diye dusunuyorlar. Boyle yoneticiler de bunlari dizginlemeyen patronlar da iyi ve kaliteli calisanlari kaybetmeye mahkumdur. Bu tipler zaten genellikle en iyilerle calismak istemezler, onlari tehdit olarak gorurler ve vasat, nispeten silik, fazla baskaldirmayacak calisanlari bulup, onlari kendilerine bagimli kilmaya gayret ederler. Bu apayri bir yazi dizisi olur, o nedenle kisa kesiyorum.

Tehditler ve Tedbirler 2: Isverenler

Calisanlar icin Isverenler de bir tehdit olusturuyorlar. Son yillarda enflasyonun dusmesini kendi lehine kullanan ve ucretlerin reel olarak dusmesine neden olan isverenler oldugunu biliyorum. Cogu isyerinde keyfi ucret uygulamalari var. Her gorev tanimi icin belli bir ucret bandi belirleyip, bunu kendi sektorlerinde surekli olarak izleyen isveren cok az. Performans ve prim yonetiminden cogu isveren kaciniyor. Kendi acilarindan da yanlis yapiyorlar ama konumuz bugun o degil. Biz calisanlar somurulmeden, gercekten yetkinligimizin ve calismamizin karsiligini nasil aliriz ve bunu nasil surekli kilariz ki, gelecegimiz icin yatirim yapalim?

Uzulerek soyleyebilirim ki, is gorusmesine gelen adaylarin biraz da icerisinde bulunduklari maddi guclukler nedeniyle telaffuz ettikleri ucretlerin ustune atlayan, icerideki dengeleri bozan, ayni isi farkli ucretlere yaptiran cok isveren gordum ve bunlarda calistim. Ancak yonetici pozisyonuna geldikten sonra bunlarla mucadele etme ve kendi fikrimi soyleyip savunabilme imkanina kavustum. Ne kadar fark yarattim bilemem ama benim etik cizgimin hayli farkli oldugunu soyleyebilirim.

Sosyal Guvenlik sisteminin gelecegini parlak bulmadigimi defalarca soyledim buna mukabil hala isveren primlerinin azaltilmasini onerenler var. (Ilave okuma bkz. Ekonomi Turk). Bu insanlar neyle ugrastiklarin farkinda degiller. Hepimizin gelecegi ile oynuyorlar. Liberal ekonomiye ve rekabete asla karsi degilim ama biz calisanlar da benzer sekilde davranmazsak, canimizin yanacagi kesin. Eskiler ve hatta hala bazi insanlar isyerine sadakatin, bir yerde uzun yillar calismanin erdemli bir davranis ve arzu edilen bir ozellik oldugunu soyluyorlar. Katilmiyorum. Eger isveren firsatci davraniyorsa, ben de firsatci davranirim. Kimse kusura bakmasin, sozkonusu olan benim HAYATIM. Beni mutlu eden, yetkinligimin karsiligini veren, bana yatirim yapan, kariyer firsati sunan isveren sadakatima layiktir. Bunlari yapmiyorsa kendi bilir.

Bundan yillar once ulkenin onde gelen gida ureticilerinden biri vasifsiz iscileri ise alip, 12 aylari dolmadan isten cikartmayi adet edinmisti. Hala surduruyor mu bilmem. Yine kendi sektorunde onemli bir sirketler grubunun patronicesinin Insan Kaynaklari Muduru'ne "tazminat odememe" hedefi verdigini gozlerimle gordum. Bu sirket gecici elemanlarla calisiyor ve cogu zaman pespese projeler oldugu icin elemanlar birkac yil istihdam edilebiliyor. Hanimefendi proje bitmese bile iscilerin 11. ayda isten cikartilip, sonra yeniden alinmalarini istiyordu. Soylemeye gerek yok IK Muduru de ben de bu sirketten arkamiza bakmadan 2-3 ay icinde kactik.
Iyi bir calisan isverenini suistimal etmemeli, mesai saatlerinden calmamali, isverenin sundugu imkanlardan yararlanirken hirsiz durumuna dusmemelidir(eve zimba, kagit, dosya ve hatta tuvalet kagidi, havlu kagit vs. goturmemelidir). Ayni sekilde isveren de calisani suistimal etmemeli, kanuni haklarini cignememeli, kanunsuz fazla mesai uygulamalari yapmamalidir. Kanunun izin verdigi surenin disina cikmak, calisana ait zamani calmaktir ve dupeduz hirsizliktir.
Mecburiyetten zaman zaman etik olmayan isverenlere calismak zorunda kalabiliriz. Kariyerimiz icin, faturalari odeyebilmek, cocuklarimizi doyurabilmek icin buna tahammul etmek zorunda olabiliriz. Fakat bu tur durumlardan kendimizi kurtarmaya cabalamak, uyum saglayip, kole haline gelmemek elimizde. Bazilarimiz icin bu cok zor olabilir ama denememek kendimize ve gelecegimize vuracagimiz en buyuk darbedir.
Ben nasil davrandim? ARKASI YARIN

Tehditler ve Tedbirler 1a: Kendi Deneyimim

Ben ısletmeciyim ve is hayatina atildigim yilarda teknoloji yeni yeni gundeme geliyordu, bilgisayar yaygin kullanilan bir makine degildi. Satinalma gibi idari bir konuda calismak uzere bir uretim sirketinde goreve basladim. Daha sonra da yine satinalma uzerine cesitli sirketlerde calistim ama bu arada teknoloji onem kazanmaya basladi ve ben de giderek uzmanlastigim konunun beni koreltmeye basladigini fark ettim. Bu asamada bir Insan Kaynaklari danismani ile konusma ihtiyaci hissettim ve onun onerilerini aldim.

Kolay olmadi ama satinalma uzerine olmayan bir konuda bir is bulmayi basardim. Satinalmacilik bilgisi bu is icin iyi bir temeldi ama kontrat yonetimi ve maliyet analizi gibi konulari ogrenme firsati bulmak da benim icin cok cazip oldu. Bu sayede bir teknoloji srketine gectim ve satinalma konusundan iyice koptum. Uzun bir sure bu teknoloji sirketinde calisarak ve bir cevre edinerek ciddi deneyim kazandim. Bu esnada yoneticilik yapmaya basladim ve hatta bir noktada satinalma departmanini da yonettim ama temelde IT teknolojileri tarafinda kazandigim deneyim simdiki isimi bulmama yardimci oldu. Yeni pozisyonumda operasyonel ic sureclerin iyilestirilmesi, IT stratejileri ve kurumsallasma icin hayata gecirilecek ic projeler benim sorumlulugumda. Asiri derecede uzmanlasmaya dogru giderken dogru zamanda frene basip, biraz zorluk yasamis olsam da yonumu degistirmeyi basardim. Tum bu kararlari tam bir bilincle ve planlayarak veremedigimden maddi, manevi bazi zorluklar oldu elbet ama uzun vadede bana yarari dokunacak seyi yapmis oldum. Eger imkan olursa 15-16 yil daha is hayatinin icinde olmayi planliyorum. Bu uzun bir sure ve yeni tehditlerle karsilasmam kacinilmaz. Ornegin yasim ilerliyor, genclerle rekabet etmek durumu zor olabilir, artik pahali bir calisanim, bu bir dezavantaj. Ancak, teknolojiyi iyi takip ederek ve ogrenmeye cabalamaktan kacmayarak kendimi farklilastirmaya gayret ediyorum.

Ya Is Guvencesi? Tehditler ve Tedbirler 1: Teknoloji

Surekli tasarruf tasarruf diyorum. Iyi hos da ya is surekliligi ve is guvencesi? Duzenli gelir olmadan, tasarruf nasil olacak?

Calisan insanlar eger sabit gelirliyse ki, ben oyleyim, ekonomik sagligimiz acisindan bazi tehditler var. Bunlari tek tek irdelemek ve nasil bertaraf edileceklerini tartismak icin birden fazla yazi gerekecek.

TEKNOLOJI

Teknoloji hayrani olan benim gibi birisi icin bu pek de tehdit olusturmuyor ama teknoloji iki acidan tehdit unsuru: 1. Teknoloji sayesinde isler daha cabuk, kolay ve verimli yapilabiliyor. Istihdam bundan etkilenebiliyor. Bazi uzmanliklar degerlerini yitiriyor. Hatta bir de dis kaynak kullanimi ve "off-shoring" tabir edilen daha ucuz is gucu olan ulkelere islerin kaydirilmasi elele verince bircok insan icin islerini kaybetmek kacinilmaz oluyor. 2. Teknolojiden korkan ve alismaya calismayan insanlar bundan olumsuz etkilenecekler, islerini teknolojiyi kullanabilen insanlara kaptiracaklar.

Iyi haber; insan gayret ederse bunlari lehine cevirebilir ve bu tehditle basedebilir. Oncelikle uzmanliginizi, tecrubenizi ve is bilginizi gozden gecirin. Isiniz tehdit altinda mi? Bugun degilse 5 yil sonra tehdit altinda olma olasiligi var mi? (Beyin cerrahiysaniz, hemsireyseniz, asciysaniz ya da kuaforseniz rahatlayin, sorun yok. Kendinizi gelistirmeye devam etmeniz gerekli ama isinizi Hindistan'daki bir Cagri Merkezi'ne veremezler). Eger isiniz tehdit altindaysa ve daha uzun yillar calismaniz gerekiyorsa, kagidi kalemi alin ve su sorulara yanit verin:
- Kendi mesleginizde kendinizi digerlerinden farklilastirmak icin firsatlar var mi? Ozel bir arac/gerec kullanimi sertifikasi almak, isyerindeki yeni bir uygulama ile calismak uzere egitilmek vs. gibi.
- Meslek/Is alani degistirebilir misiniz? Korkmayin bu sandiginiz kadar zor olmayabilir, yaraticiliginizi uyandirin, cesaretinizi toparlayin ve dusunun. Makine Muhendisi bir arkadasim Master yapip, Yazilim Muhendisi oldu, aradigini bulamayinca sertifika programlarini tamamladi ve ogretmen oldu ve bunlarin hepsini 40 yasindan sonra yapti. Kendisi Amerikali ve uc bir ornek belki ama meslek degistirmek imkansiz degil. Turk bir arkadasim emekli olduktan sonra emlakciliga basladi ve cok da basarili.
- Meslek degistirmek zor ise, ikinci bir uzmanlik ya da beceri edinebilir misiniz? Ilgi duydugunuz ama denemediginiz birsey var mi? Hele ki bir hobiyi ise donusturme imkaniniz varsa, hic durmayin. Ustelik de bu konuya ufak ufak baslayip, ana isinizle uzunca bir sure birlikte goturme sansiniz olabilir. Mesela ben bu konuda tam bir felaketim. Hicbir yetenegim ya da hobim yok. Sadece okumayi seviyorum ve ya okuyorum, ya Internette dolaniyorum.
Bu sorular uzerinde uzun sure dusunmek, arastirma yapmak ve zihni serbest birakmak lazim. Kisa surede yanlis bir karar vermektense, biraz daha uzun sure harcayip, saglikli karar vermek gerek. Zira karariniz para ve zaman harcamanizi gerektirecek. Tutumluluktan soz ederken bu konuda hata yapmak istemezsiniz.
Teknoloji Korkusu'na gelince: Korkunun ecele faydasi yok. Uzaylilar dunyayi ele gecirip de bizi kolelestirmezse, Nukleer Savas cikip da hepimiz yok olmazsak, teknolojiden geri gidis yok. O zaman herkes oturdugu vakit sandalyeye dokunan kismini kirip, bilgisayari acip, kapatmayi, Internet'e girmeyi, yazi yazmayi ve tercihan bir spreadsheet programi kullanmayi ogrenecek. Tabii bu yaziyi okuyabilenler icin bu kadarcik seyi yapamayan insanlarin varligi sasirtici olabilir ama inanin bana onlardan cok var. Hatta cok fazla var.
19 YILDA BEN DE MESLEGIMDE YON DEGISTIRDIM, NASIL MI YAPTIM? ARKASI YARIN...

Istekler vs Ihtiyaclar ve Hesaplama Araclarinin Faydalari

Mevcut Sosyal Guvenlik Sisteminden elde edilecek emeklilik geliriyle iyi bir yasam standardi yakalamak olasi degil maalesef. Bu nedenle daha evvel de bahsettigim gibi buradan elde edilecek geliri baska seylerle desteklemek gerek. Hesap kitap yapmak lazim ama insan her zaman bilesik faiz formulunu kolayca hatirlayamayabilir. Ben hic hatirlamiyorum dogrusu. O nedenle bir web sitesinde bazi hesaplama araclari buldum. Ucretsiz olarak buradan yararlandirdiklari icin bunu blogun sag tarafinda "Hos Geldiniz" mesajinin hemen uzerinde "Financial Calculator" basligi altinda yayinladim. Umarim isinize yarar.

Rakamlarla oynamak bazen ulasilmaz gibi gorunen sonuclarin aslinda biraz mali disiplinle cok da ulasilabilir oldugunu gosterebiliyor ve kisiyi heveslendirebiliyor. En azindan bendeki etki bu yonde.

Gercekten ihtiyaciniz olmayan ama istediginiz birsey icin harcayacaginiz parayi faize koysaniz, ne getiriyor diye baksaniz, eminim tercihiniz degisir ya da en azindan aklinizda bir soru isareti olusur. Ornegin benim 2 odali mutevazi bir evim var. Bunu yine ayni semtte 3 odali bir evle degistirmeye kalkissam 70,000-100,000 YTL arasi bir rakami gozden cikartmam gerek. Diyelim ki super sansli biriyim (!) ve 70,000 YTL ile bu isi halledebilirim ve ustelik diyelim ki bu kadar param var, banka borcu da yapmayacagim. Hmmm... Para agacta yetismiyor, 70,000 YTL de hic fena degil. Ben bunu bankaya koysam 10 yilda ne olur? Turkiye'de faizlerin giderek dusecegini varsayarak, ortalama %10 faiz dusunsem? Hemen hesaplama aracina gidiyorum ve rakamlari yerli yerine koyuyorum. Hic uzerine ilave etmesem bile 70,000 YTL 10 yilin sonunda 181,561 YTL oluyor. Pekiyi ya yilda 12,000 YTL yani ayda 1,000 YTL koysam? Haydi ya! Yanlis mi hesapladik? 391,935 YTL olacak demek!
Zaten tek basima yasiyorum. Evim 90 metrekare. Turkiye'de ortalama evler 100-120 metrekare arasi, ustelik bunlarin cogunda 4 ve daha fazla kisi yasiyor olmali (bir yerden bakmadim, kendi tahminim). Demek ki cogu kisiye tek basina 90 metrekare yasama alani dusmuyor. Bu biiiiir! Ev degistirmek demek, komisyonculara, tasima firmalarina para odemek demek. Bu ikiiiiii! Yeni eve gecerken insan boyatmak ister, temiz olsun degil mi ama? Belki mutfak muslugunu ya da prizleri de yenilemek isteyebilirim. Balkonu camla kapatsam? Ooooo cok masraf olacak ya! En iyisi ben bu ise kalkismayayim.
Rahmetli babaannem pek tutumlu ya da parasini yonetmeyi bilen biri degildi ama "Elzem ile Lazim'i ayirmak gerek" derdi. Dedigini yap, yaptigini yapma diyerek, bu goruse katiliyorum. Etraftaki insanlarla asik atmam gerekmiyor. Bircok insan cok iyi bir standartta yasiyor gorunebilirler ama girtlaklarina kadar da borc icinde yuzuyor olma ihtimalleri var. Bu konuda ayrica bir yazi yazacak ve bazi linkler verecegim.

Butce 7 ve Son: Harcamalar

Bundan evvel bahsettigim butce kalemlerim guzelce kategorilere ayrilabiliyor fakat harcamalarimi Mutfak, Giyim, Eglence gibi kategorilere ayiracak kadar basarili degilim. Bekar olmam nedeniyle disarida yemege harcadigim para mutfak giderlerine harcadigimdan fazladir ama ne kadardir, gercekten cok da bilemiyorum.

Ben de kendimi soyle disipline ettim. Harcamalar kategorisine belli bir rakam ayiriyorum ve bunu takip ediyorum. Diyelim ki herhangibir ay giyime para harcadim, disarida yedigim yemekler konusunda daha dikkatli olmaya calisiyorum. Cok basarili bir sekilde tutturuyor muyum? Bence pek degil. Bu yuzden, maasimi alir almaz ilk yaptigim butceye bakip derhal o ay tasarruf etmeyi ongordugum miktari tasarruf hesabima aktarmak, boylece biraz daha dikkatli davranmaya gayret etmis oluyorum.

Bir de kendime borclanirsam, borcumu mutlaka oduyorum:) Nasil mi? Ornegin, bir arkadasim evlendi ya da bebegi oldu diyelim. Alisverise cikacak vakit olmayip da elimdeki altinlardan verirsem, mutlaka bunu ilk firsatta yerine koyuyorum. Normalde altin almiyorum, elimdeki az sayida altin da hep annemin verdigi hediyelerden birikiyor.
Bazi blogcular her gun harcama fislerini cikartip bunlardan analiz yapmayi oneriyorlar ama cok sabirli biri olmadigimi soylemis miydim? Dolayisiyle benim mutfak, giyim, eglence ivir zivir harcamalarim tek bir kalem ve evvelden butceledigim bir rakam. Eger aile gecindirmesi gereken biri olsaydim, sanirim buna daha fazla dikkat ederdim. Bekar olmam bu konuda daha gevsek olmama izin veriyor.

Iste hepsi bu. Super tutumlu biri degilim, cimri hic degilim ama hayatimin ve paramin kendi kontrolum altinda olmasi benim icin cok onemli. Her turlu borctan nefret ediyorum. Ozgurlugume duskun birisiyim. Bugun iyi bir is teklifi alsam, yarin ilk ucakla New York'a, Tokyo'ya, Johannesburg'a veya ne bileyim Mars'taki koloniye gidebilmeliyim. Beni hickimse ve hicbirsey bir yere baglamamali. Biliyorum biraz asiri gelebilir ama boyle biriyim iste... Hep boyleydim ama gecen zaman, yasadiklarim ve deneyimlerim beni biraz daha kontrolcu, biraz daha ozgurluk delisi biri yapti.

Butce 6: DASK, Konut Sigortasi, Tatil Fonu, Bagislar ve Emlak Vergisi

Butce kalemlerimin icinde yer alan ve sorgulamadigim kalemler de DASK, Konut Sigortasi ve Emlak Vergisi. Ne zaman ne kadar odemem gerektigini takip ediyorum, hepsi bu.


Tatil Fonu aslinda biriken bir para ama bu da tipki BES ve Hayat Sigortasi gibi gider seklinde butcemde gorunuyor. Boylece her ay ne kadar para ayirmak istedigimi biliyorum. Seneye imkan olursa 20 gunluk bir ABD seyahati planliyorum ve bunun icin para biriktiriyorum. Tutumlu olmak bu tur tatillerden mahrum olmak anlamina gelmiyor. Ornegin cok arastirip, en iyi fiyati yakalamaya calisirim ama en ucuz arabayi kiralamam. Seyahat esnasinda guvenlik ve konfor benim icin onemlidir. Mutlaka guvenli, konforlu, guzel bir otelde kalirim. Kullanmayacagim hizmetler sunan yerlerden uzak dururum. Daha temel servisler veren ama guvenilir isletmeleri secerim.


Bagislar kalemi de planladigim bir gider. Duzenli olarak yardim yaptigim yer de var, belli zamanlarda yardim yaptigim kurumlar da var. Herkesin benim kadar sansli olmadigini ama en azindan kendi gucum olcusunde birseyleri degistirme imkanim olabilecegini bilmek beni huzurlu kiliyor.