Tasarruf Sebebi 3: Gelecek için Yatırım

Eskiden insanlar emekli olurken uzun yıllar aynı şirkette veya devlette çalışmış oldukları için ciddi bir ikramiye alır, bununla da ev alırlardı. Bağlanan emekli maaşı da emeklileri ölene kadar kıt kanaat de olsa geçindirirdi.

Zaman değişti ve artık emekli maaşları gitgide değerini yitiriyor. Dolayısıyla, ilave bir pasif gelirle desteklenmeleri gerekiyor. 2003'te hayatımıza giren Bireysel Emeklilik Sistemi bu ilave gelir için bir fırsat yaratıyor. Ancak, doğal olarak çok yeni bu sistemle ilgili şüphelerimiz var.

Öncelikle anlamamız gereken konu şu: BES'te biriken para kendi biriktirdiğimiz ve risk iştahımıza göre seçtiğimiz fonlarda değerlendirilmesini sağladığımız kendi paramız. Bu sistemden emekli olduğumuzda ya para bitene kadar düzenli ödeme talebinde bulunacağız, ya toplu paramızı alıp çıkacağız ya da bu ikisinin karşımı bir seçeneği değerlendireceğiz. Ömür boyu gelir diye bir şey yok.

Sistemi teşvik etmek üzere Devletin yapmakta olduğu mevcut katkı da cazip ve ne kadar süreyle yapılacağı belli değil. Dolayısıyla mümkün olduğunca devlet katkısını maksimum seviyede almaya çalışmak lazım

Benim 2004'ten beri düzenli olarak para yatırdığım ve %50'si Yüksek Riskli, %50'si Orta Riskli fonda değerlenmekte olan bir BES hesabım var.

56 yaşına geldiğimde BES'te biriken paramı aylık gelirime destek olarak kullanmak niyetindeyim. Hepsini çeker miyim yoksa ayda belli bir meblağ olarak mı alırım henüz bilmiyorum BES uygulamalarının 2023'teki durumuna bakıp, karar vereceğim.

Öte yandan yapacağımız gayrimenkul yatırımları ile de kira geliri elde edebiliriz. Bu da emekli maaşlarımızı destekler. Benim yaklaşık 3 yıl evvel aldığım mütevazı bir dairem ve buradan elde ettiğim bir kira gelirim var. Bu evi alırken çok büyük kısmı peşin olarak tasarruf edilmiş bir meblağdı. 36 ay için 40,000 TL'lik 3 parçaya bölünmüş tüketici kredisi çekmiştim. Kardeşim ve eşi bankacı olduklarından tüketici kredisi kampanyalarının avantajlarını inceleyerek krediyi üçe bölmemi önermişlerdi. Tüketici Kredisi faizleri o dönem %11 ve %12,75 arası idi. Mayıs 2014'te bu borcumun tamamı kapanıyor.

Tüm bunların dışında döviz, hisse senedi, vadeli mevduat ve az miktarda altın içeren bir yatırım sepeti tutuyorum. Bunu çok küçük meblağlar halinde ve yavaş yavaş yapıyorum ve o yüzden de buradaki birkimim oldukça mütevazi.

Tasarruf Sebebi 2: Büyük harcamalar

Bu sene banyo tadilatı yaptım. Bu evi aldığım zamanda bile gerekli olan bir şeydi ama kısmet bu seneyeymiş. 3 teklif alıp, bir bütçe çıkarmama rağmen beklenmedik durumlar oldu, bu işe kalkışmışken birkaç şey daha yapmak gerekti vs. ve ben düşündüğümden biraz fazla para harcadım. Eğer bu parayı önceden biriktirip, kenara koymasaydım ve nasılsa öderim diye düşünseydim belki de kredi kartı ya da Tüketici Kredisi Borcu yapmam gerekebilirdi.

5 yıllık planlarımın içinde mutfak dahil biraz daha büyük bir tadilat, uzun ve pahalı bir tatil ve otomobilimi yenilemek var.

2014'te kira geliri getiren evim için aldığım borç bitiyor. Esasında 4,150 TL gibi bir rakam kaldı ve Mayıs 2014'te bu ödemeler sona erecek. O tarihten itibaren yukarıda saydığım işler için fonlar oluşturmaya başlayacağım. İşler umduğum gibi giderse tatili 2014 sonunda, tadilatı 2016'da, otomobil yenileme işini de 2018'de yapmayı istiyorum. Borca girmek niyetinde değilim. Bu yüzden özellikle tadilat işinde beklenmedik konular çıkabildiğini öğrendiğim için bunun bütçesini %20 fazla hesaplayıp, gereken meblağı buna göre biriktireceğim.

Tadilat işini kredi çekip bu yıl da yapamaz mıydım? Yapardım, hem de şimdi güzel bir girişi olan, pırıl ırıl mutfaklı ve kapıları yenilenmiş bir evde oturuyor olurdum. Ama, ödemem gereken taksitler uykumu kaçırırdı.

Borç yiğidin kamçısı olabilir ama ben mazoşist değilim...

Tasarrufu teşvik etmek için...

Son günlerin en popüler konularından biri hiç kuşkusuz kredi kartları ve tüketici kredileri ile ilgili olarak BDDK tarafından yapılması planlanan düzenleme. BDDK bunun gerekçesini şöyle açıklamış: (Doğrudan kendi web sitelerinden alıntıdır).

" BANKALARIN KREDİ İŞLEMLERİNE İLİŞKİN YÖNETMELİKTE DEĞİŞİKLİK YAPILMASINA DAİR YÖNETMELİK GENEL GEREKÇE  
 Bakanlar Kurulunun 25/10/2013 tarihli ve 28802 sayılı Resmi Gazete’de Yayımlanan 7/10/2013 tarihli ve 2013/5502 sayılı “2014 Yılı Programının Uygulanması, Koordinasyonu ve İzlenmesine Dair Karar”da yer alan “Yenilikçi Üretim, İstikrarlı Yüksek Büyüme” hedefi kapsamında, üretken alanlara yönelen yatırımlarda istikrar sağlanması ve yatırımların yüksek düzeyde tutulabilmesinin taşıdığı önem nedeniyle, yatırımların güvenilir ve kalıcı kaynaklarla finansmanı açısından önem arz eden yurtiçi tasarrufların istikrarlı ve yüksek düzeyde olmasına ihtiyaç duyulduğu belirtilmektedir.  
 Bu çerçevede, yüksek ve istikrarlı bir büyüme dinamiği sağlamak üzere, en güvenilir ve kalıcı finansman kaynağı olan yurtiçi tasarrufların artırılması, artan yurtiçi tasarrufların üretken yatırımlara yönlendirilmesi ve israfın azaltılması amaçlanmaktadır. Bu amaçla, “tüketici kredilerinde ve kredi kartlarında vade sınırlaması getirilmesi ve kredi/değer oranının taşıt kredilerine de uygulanması” tedbirinin, Kurumumuzun sorumlu kuruluş olarak hayata geçirilmesi kararlaştırılmıştır.  Bu kapsamda hazırlanan Bankaların Kredi İşlemlerine İlişkin Yönetmelikte Değişiklik Yapılmasına Dair Yönetmelik Taslağı ile konut kredilerine daha önce getirilen kredi/teminat oranı uygulaması Bankaların Kredi İşlemlerine İlişkin Yönetmeliğe dercedilmiş; taşıt kredilerine değişen oranlarda kredi/teminat oranı getirilmiş, taşıt ve tüketici kredilerinde ise  genel vade sınırı getirilmiştir."

Yani BDDK diyor ki, har vurup harcamayın, tasarruf edin. Pekiyi de olmayan para nasıl tasarruf edilecek? Neticede zaten kredi kartı borcunu ve kredilerini ödemekte zorlanan insanlar gelirlerine uymayan ölçüde harcama yaptıkları için bu sorunu yaşıyorlar. 

Kafayı çalıştırmayan insanlar için devletin düzenleme yapması ve hayatını gelirine göre yaşayan insanları da etkileyecek kararlar alması ne kadar doğru, tartışmaya açık bir konu bence.

Benim jenerasyonum ve benden öncekiler yüksek enflasyonlu ortamlarda yaşadık ve bu nedenle parayı tasarruf etmektense harcamak hala cazip geliyor olabilir. Yeni jenerasyon da maalesef her yeni çıkan ürüne, vitrinde gördükleri her ciciye bugün ve hemen sahip olmak istiyor. Hal böyle olunca çoğu insan yarın yokmuşçasına harcama yapmayı seçiyor.

Tasarruf neden gerekli? Ben 3 nedenle tasarruf ederim:
1. Acil durumlarda sıkıntı çekmemek için
2. Büyük masraf gerektiren tadilat, otomobil alımı vs. gibi harcamalar için
3. Gelir getiren bir yatırım elde etmek için

BDDK'nın bu tedbirleri ayağını yorganına göre uzatmayan insanları olumlu yönde etkileyecek mi bilmiyorum. Tahminim etkilemeyeceği yönünde zira kredi kartı taksitlerinden önce de senetle alışveriş vardı. Hala da var. Bankaya borçlanamayan, esnafa borçlanabilecek. Dolayısıyla yurdum insanı borçla yaşamaya devam edebilecek. Eh atasözlerinden biri "Borç yiğidin kamçısıdır" olan bir toplumdan farklı bir yaklaşım beklemek de saflık olur.

Yukarıda bahsettiğim 3 nedenle ilgili neler yaptığımı bundan sonraki yazılarda tek tek açacağım. Bizde tasarruf deyince insanların aklına ya altın almak, ya döviz almak ya da faiz getirisi elde etmek geliyor. Büyük getiriler bekledikleri için hüsrana uğruyorlar ve tasarruf etmek cazip olmuyor. Oysa yavaş ama emin adımlar, uzun vadede mutlaka fayda sağlar. İnsanımızın bunu anlaması ne kadar zaman alacak merak ediyorum.

Paniğe Gerek Yok

Gazeteler boy boy manşet atıyor: "Borsa Çakıldı!", "Altını kimse tutamıyor!", "Dolar yeni bir rekor kırdı!" vs.

Döviz cinsinden borcunuz varsa, önümüzdeki 12-18 ay içerisinde gereksinim duyacağınız bir miktar parayı borsaya yatırdıysanız son 10 yılda yaşananlardan hiç ders almamışsınız demektir. Size söyleyecek sözümüz yok.

Eğer borsaya uzun vadeli yatırım sepetinizin bir parçası olarak ufak ufak yatırım yapan biriyseniz ve borsadaki paranıza uzunca bir süre ihtiyacınız olmayacaksa paniğe gerek yok. Hatta paranız varsa azar azar kağıt almaya devam edin. BES sisteminde hisse senedi ağırlıklı bir portföyünüz varsa endişelenmeyin. Yatırdığınız para ile ucuzlamış hisse senetlerinden daha fazlasına sahip olacağınızı düşünün. Paniğe kapılıp pozisyon değiştirecek bir zaman değil.

Hiç kimse önceden dip noktalarını ve tepe noktalarını tahmin edemez. Kendiniz için makul olan bir noktaya geldiğinizde bir yatırım aracının ağırlığını azaltıp diğerini artırabilirsiniz ama asla yumurtalara aynı sepete konmamalı.

Ben bugün 99 TL'den altın bozdum, yarın 8.36 TL'den sattığım Akbank Hisselerinin ve 7.88 TL'den sattığım Garanti Bankası hisselerimin bir kısmını yerine koyacağım. Altının hepsini satmadım elbette ve doğal olarak sattığım tüm hisseleri de bu seviyeden satın almayacağım. Yavaş yavaş itidalli hareketler yapmayı seviyorum. Spekülatif hisselere yatırım yapmam. İMKB-30 hisseleri dışına çıkmam.

İleriye dönük yatırım sepetimde çok az döviz, bir miktar altın, bir miktar hisse senedi, gayrimenkul, BES hesabı var. Maalesef TL mevduat tarafında kısa kalmış durumdayım. Bunun sebebi de bu yıl satın aldığım ev.

Eğer para biriktirmek için alternatif yatırım araçlarınız varsa uzun vadede kazançlı çıkacağınızdan emin olabilirsiniz.

D&R'da küçük bir çocuk

Bugün D&R'da kitaplara bakarken, yaklaşık 8-9 yaşlarında küçük bir çocuk ve annesi de bir kutuda set halinde satılan bir çeşit oyuncağa bakıyorlardı. Ne çocuğa, ne de annesine dikkat ettim ama kulağıma şu sözler çalınınca çok hoşuma gitti: "Anne bence bunu değil öteki kutulu olanı alalım, öylesi daha tasarruflu oluyor".

Küçük bir çocuğun ağzından tasarruf kelimesini duymak çok güzeldi. İçimden "işte adam olacak çocuk!" dedim:)

Sigara Parasına

Ben sigara içmem. İçene de kızarım zira sigaranın kokusunu çok dayanılmaz buluyorum. Kapalı mekanlarda sigara yasaklandığında sevinmiştim, şimdi de dışarıda oturmanın keyfi kaçtı diye düşünüyorum. Geçtiğimiz yıl New York'ta parklar ve plajlarda da sigara yasağı konması gündeme gelmişti. Orada açık havada da her yerde sigara içilemiyor. İlginizi çektiyse şu yazıyı okuyabilirsiniz.

Sigara sağlığa çok çok zararlı ama öyle büyük bir endüstri ki kimse bunu yasaklamaya bu noktada cesaret edemez. İçmeseniz ama içilen ortamda bulunsanız dahi en az içen kadar zarar görüyorsunuz deniliyor. Bilimsel tarafını pek bilmiyorum. Zararlı olduğuna inanıyor ve kokusundan şiddetle nefret ediyorum.

Birkaç gündür sigaraya yapılan zamlarla ilgili haberler dikkatimi çekiyor. Bugün yayınlanan fiyatlara baktım. Anlaşılan bir paket sigaranın fiyatı 4-7,5 TL arası değişiyormuş. Küçümsenecek para değil. Bir kişi ortalama fiyatlı bir sigaradan günde yarım paket içiyor olsa ayda yaklaşık 85-90 TL arası bir parayı sigaraya veriyor demektir. Pekiyi bu sigara parasına neler yapılabilir? Aşağıda vereceğim örneklerdeki fiyatları rastgele bir marketin sitesinden aldım ve yuvarladım. Çok daha uygun fiyatlarla alışveriş yapılabileceğinden eminim.

85-90 TL ile,
44 Litre Pastörize Günlük Süt veya,
21 Kg. Tava Yoğurdu veya,
315 adet yumurta veya,
5 Kg. Kıyma veya,
15 adet bütün tavuk veya,
12 Kg. Alabalık veya,
25 Kg. Ispanak veya, 32 Kg. Kereviz veya,
60 Kg. Lahana veya,
45 Kg. Elma veya,
30 Kg. Muz alabilirsiniz.

Şimdi dar gelirli olup, günde yarım paket sigara içen bir kişinin ailesini nelerden mahrum ettiğine siz karar verin.

Sigaranın sebep olduğu hastalıklardan ve bunların tedavisinin pahalılığından söz etmiyorum bile...

Haliniz vaktiniz yerinde olsa bile gelin bu sene sigarayı bırakın, tasarruf ettiğiniz parayı zor durumdaki insanlara yardım yapmaya, hobilerinize, ya da sizi mutlu edecek başka bir şeyler yapmaya ayırın.

Okuyucular arasında bu sene hedefi sigara bırakmak olan kimse var mı? Varsa izleyecekleri stratejiyi ya da deneyimlerini buradan paylaşmak isterlerse bana mail atabilir ve bloga konuk yazar olabilirler.

Gençler Birikim Yapmıyormuş...

Bugünkü Hürriyet'in Ekonomi Bölümü'nde şu habere rastladım: Gençler Birikim Yapmıyor

Doğrusu şaşırdığımı söyleyemeyeceğim. Tüketim çılgınlığı memleketi sarmış vaziyette. Gençler herşeye bugün ve hemen sahip olmak istiyorlar. Üniversite biter bitmez iyi para kazanılan bir işte çalışmak, "süratle ve bir an evvel Genel Müdür olmak", her türlü teknolojik ıvır zıvıra sahip olmak, bunları sıkça değiştirmek, havalı bir otomobile sahip olmak ve mümkünse müstakil evde yaşamak, sık sık seyahat etmek...

Bunları arzu etmenin bir sakıncası elbette yok ama bu "şeylere" ulaşmanın zaman alabileceği, herkesin doğru zamanda doğru yerde bulunamayabileceği, herkesin şansının ya da yeteneklerinin bunların tümünü elde etmeye yetemeyebileceği gibi unsurlar bazen unutuluveriyor. İnsanlar kendilerini geliştirmek, daha iyi olmaya çaba harcamak gibi konulara eğilmekten kaçınabiliyorlar. Özgüvenin, şişmiş ego ile karıştırıldığı durumlara sıklıkla rastlayabiliyoruz.

Öte yandan herkes banka kredilerinin dayanılmaz bir cazibesi varmışcasına sahip olmak istedikleri için ağır kredi yüklerinin altına girebiliyor. Borçla yaşam neredeyse norm haline geldi. Oysa bu, insanın aile ve arkadaş ilişkilerini, hatta sağlığını olumsuz etkileyebilecek boyutta bir stres kaynağı olabilir.

Yapılan araştırmanın orijinalini görmedim ama gazete 15-30 yaş aralığını belirtmiş. Bu biraz tuhaf geldi. Elbette 15 yaşında çalışma hayatına atılan kişiler var ama bilemedim yine de... Uzman olmadığım için fazla bir şey söyleyemeyeceğim.

Bu yazı T'Pol tarafından Beğenmezsen Okuma ve Ekonomi Türk Blogları için yazılmış olup, kaynak gösterilmeden ve linki verilmeden paylaşılamaz.

Okur Sorusu: Ya Altın?

Sürekli okurlarımdan Berna Hanım, altın biriktirmek iyi bir fikir mi diye sormuş. Benim altına yaklaşımım da dövize olandan farklı değil. Çok fazla spekülatif hareketler olan piyasalar bunlar.

Ben altın almıyorum ama hediye gelirse bir kenara koyuyorum, bozdurmuyorum.

Şu linkten çeşitli dövizler bazında 30 yıllık altın fiyatlarına ulaşabilirsiniz. Şu anda altın fiyatı dolar bazında 30 yılın en üst seviyesini bulmuş durumda, hal böyleyken bence yatırım olsun diye altın alınmaz.

Bir de Deniz Gökçe'nin 9 Ekim tarihli yazısının son bölümüne bakmak isteyebilirsiniz.

Ekonomik Gelişmelerin Tasarruflarımıza Etkisi

Burada daha evvel sık sık para biriktirmek gerektiğini, emeklilikte SGK'dan fazla hayır göremeyeceğimizi, borsa, mevduat, DT/HB gibi enstrumanlardan kendi risk anlayışımıza göre bir portföy yaratmamız gerektiğini yazdım. Döviz biriktirmediğimi ve ayrıca 2004 yılından beri Bireysel Emeklilik hesabımın olduğunu da belirtmiştim.

Mevduat faizlerinin düşmesi, borsanın yükselmesi ve dövizin karasızlığı eminim benim gibi sizlerin de aklını karıştırıyordur. Hatta faizler bu seviyeye gelmişken tasarruf etmenin manasız olduğunu ve parayı harcamak gerektiğini söyleyenler var. Bundan daha yanlış birşey olamaz. Başka borcu olmayan ve 3-6 aylık geçinme parasının haricinde (ben 1 yıllık diyorum) birikmiş parası olan kişiler için gayrimenkul özellikle de dükkan almak anlamlı olabilir. Eğer kendi evinizde oturmuyorsanız ev almak isteyeceksiniz ama bazen birikimler azsa, bankadan alınacak borcun da fazla olmaması için daha ufak bir yatırım yapmak daha doğru olabilir. Bu bakımdan dükkan almayı tercih edebilirisniz ama bu konuda çok dikkatli olmak lazım. Bu işten anlayan kişilere danışmanızı öneririrm.

Memursanız 3-6 aylık geçinme parası dediğim acil durum fonunu 3 aya düşürebilirsiniz. Ancak iş güvencesi olmayan kimselere bunu önermem. Örneğin bir yatırım yaptınız ve banka kredisi kullandınız. Artık düzenli olarak yapmanız gereken aylık ödemeleriniz var demektir. Eskaza işinizi kaybedecek olsanız, iş ararken ödemelerinizi yapacak ve hayatınızı idame ettirecek paranızın olması şarttır. Kolayca iş bulamama ihtimaline karşı yatırımı satacak zamanınızın da olması gerekir.

Eğer yukarıda belirttiğim koşulları sağlayamadıysanız yani borçlarınız varsa ve de acil durum fonunuz çok küçükse gayrimenkul yatırımına girmenizi şahsen önermem ancak para biriktirmeye kesinlikle devam etmek gerekir.

Döviz konusunda ne düşündüğümü soran okuyucularım var. Açıkçası hiçbirşey düşünmüyorum zira dövizin ne olacağını kestirmek benim gibi ekonomi uzmanı olmayan biri için imkansız. Hatta uzman olduğunu söyleyenlerin bile geçmiş tahminlerini gördük. Benim ne gelirim, ne de herhangibir giderim döviz cinsinden değil. Hal böyleyken döviz ile ilgilenmiyorum.

Düzenli bir gelirim olmadığı için şu sıra yatırım yapacak durumum da yok. O nedenle statüyü koruyorum. Önümüzdeki aylarda danışmanlık/eğitmenlik işlerinden para kazanmaya başlamayı umuyorum. O da düzensiz bir gelir olacağı için şu sıra freelance çalışan, düzensiz gelirle bütçe yapan insanların bloglarını takip ediyorum. Bundan sonraki kariyerimin tamamı düzensiz bir gelir ile başa çıkmamı gerektirebilir. Eğer sağlığım elverirse 60 yaşına kadar çalışmak niyetindeyim. Daha evvel emekli olmak hem büyük lüks hem de danışmanlık/eğitmenlik işi zaten her gün 9'dan 18'e bir iş değil. Çalışarak dahi olsa evde geçirilen zaman oldukça fazla ki, bu da bazı masrafların azalması demek. Bakalım nasıl olacak? Yaşayıp göreceğiz.

Gizli Kavanozum Deşifre Oldu:(

Bazen en yakınınızdakiler bile para biriktirme ve tasarruf alışkanlıklarınızla dalga geçebiliyorlar. O yüzden bazen ne yaptığımı saklamayı tercih ediyorum. Birkaç haftadır annem benimle ve sonunda gizli kavanozumu bulup, merakla “T’Pol ayıptır sorması da bu ne?” diye sordu.

Bir süredir eski televizyonumun ve çamaşır makinemin önümüzdeki 1-2 yıl içinde bozulabileceğini düşünerek, bir kavanozda para biriktirmeye başladım. Elime geçen bozuklukları buraya atıyorum, sonra arada bir 5TL-10 TL olarak bütünlüyorum. Henüz 150 TL kadar para birikti. Benim gibi harcamalarına, bütçesine dikkat eden biri için esasında bu şekilde para biriktirmek hayli saçma olabilir. Sonuçta banka diye bir şey var değil mi? Fakat bu metod bir şekilde hoşuma gitti. Hem de bozuklukların evde etrafa saçılmasını ve çantalarda unutulmasını önlemiş oluyorum.

Kavanozumu da eve girişte bulunan masanın üstünde tutuyordum fakat annem gelecek ve benimle dalga geçecek diye, büfenin dolabına “saklamıştım”. Tabii ki annem bu keşif üzerine benimle bayağı bir dalga geçti. Ben de onun çantasındaki bütün bozuklukları alıp, kavanozuma attım.

Süpermarket alışverişleri esnasında fiyatları kontrol etmem hatta bazen birim fiyatı doğru hesaplamak için hesap makinemi çıkartmam annemi çok eğlendiriyor. “Dün tuvalet kağıdında 2 TL tasarruf ettin, bugün yemeğe ödediğin fatura ne pekiyi? Kendi içinde çelişmiyor musun?” diye soruyor. Aradaki farkı anlatmakta neden bu kadar başarısızım bilmem. Sonuçta tuvalet kağıdı gibi kullanılıp atılan bir şeye ne kadar az para ödersem o kadar iyi ama annemle boğazda bir yemek yemenin keyfine bence paha biçilemez. Birlikte geçirdiğimiz zaman zaten kısıtlı, ayrı şehirlerde oturuyoruz ve annem de gün gün yaşlanıyor. Ben değerlerim konusunda oldukça net olduğumu düşünüyorum. Ya siz?

Okur Sorusu: Yatırım Stratejisi

Bir okuyucum şöyle yazmış: "...........İstanbulda ailemle yaşayan bir öğrenciyim. Çeviri yaparak çok ufak da olsa bir gelir elde ediyorum. Minik minik gelen bu parayla düzenli olarak internet bankacılığından likit fon alıyorum. 500 lirası gram altın, kalanı da fonda olmak üzere 6000 civarında bir tasarrufta bulundum. Çok iyi bildiğiniz gibi faizler aşırı düştü, hazine bonosu da ne yazık ki yerlerde. Nasıl bir yatırım stratejisi önerirsiniz?"

Ben uzman bir finansçı değilim. Bu soruyu EkonomiTurk'te yazıp, sevgili Ekonomix'in ve diğer uzmanların görüşlerine başvuracağım. Oradan okuyup, yorumları takip edebilirsiniz.

Okur Sorusu- Değişken Gelir ve Para Biriktirme

Bir okurum sormuş: "Üniversiteyi ailemin oturduğu şehir dışında okuyorum. Ailem bana her ay sabit bir harçlık göndermek yerine gerçekten ihtiyacım olduğu zamanlarda ihtiyacım kadar gönderiyorlar. Her ay ihtiyaçlarıma bağlı değişken bir miktar elime geçtiğinden dolayı bütçe yapmakta dolayısıyla para biriktirmekte zorlanıyorum. Ne yapmamı önerirsiniz?"

Öncelikle ailenizin maddi durumu önemli demeliyim. Sizi şehir dışında zorlanarak okutuyorlarsa, onlardan aldığınız harçlıktan biriktirmeye çalışmanızı önermem. En fazla acil durumlar için birkaç yüz lirayı bir kenara koymaya çalışın. Bu durumda aileden alacağınız harçlık yerine eğer dersleriniz iyiyse, küçük sınıflardan birilerine ders vermeye veya derslerinizi engellemeyecek şekilde part-time bir iş bulmaya bakın. Buradan elde edeceğiniz parayı biriktirin.

Ama eğer ailenizin maddi durumu iyiyse ve sizi okutmakta sıkıntı çekmiyorlarsa, bir aylık masraflarınızın tamamının listesini yapın. Bunun üzerine para biriktirmek için düşündüğünüz meblağı ekleyin ve her ay bu miktarda parayı ayrı bir hesaba yatırın. Yani kendinize ödeme yapın. Böylece yine gereksinim duyduğunuzda para istersiniz ama biriktirmeyi hedeflediğiniz parayı da kenara ayırmış olursunuz. Ben bütçemi bu şekilde yaparım. BES ödemelerim de o ya biriktirmeyi hedeflediğim rakamı da bütçemde gider olarak gösteriyorum. Bu sayede "ayın sonunda biriktirecek para kalmadı" sendromundan kurtuluyorum çünkü daha ayın başında zaten birikecek miktarı ayırmış oluyorum.

Bu arada okuyuculardan da katkıda bulunmak isteyen olursa sevinirim.

Para Biriktirmekte Zorlananlara

Okuyuculardan gelen mailleri yanıtlayacağımı söylemiştim. tpolthetrekkie@yahoo.com adresinden bana ulasabileceğinizi tekrar hatırlatıyorum.

Son dönemde gelen birkaç e-mailde birçok ortak soru var. Hepsine birden burada yanıt veriyorum. Umarım diğer okuyucular da katkıda bulunurlar.

1. "Para nereye gidiyor anlamıyoruz. Gelirimiz biriktirebilecek mertebede olmasına rağmen ayın sonunda hiçbirşey kalmıyor. Ne yapmak lazım?"

Paranın nereye gittiğini bilmemekten yakınan okurlara tavsiyem şu: Bir ay boyunca hiç üşenmeden kuruş kuruş nereye para harcarsanız bir deftere kaydedin. Böylece farkında olmadan yaptığınız harcamaları görebilirsiniz. Gereksiz kılık kıyafet mi aldınız? Starbucks ya da benzeri bir yerde bir bardak kahveye bir sürü para mı verdiniz? Market alışverişine listesiz çıkıp, bir sürü gereksiz ve sağlıksız hazır yiyecek mi aldınız? 1 aylık hatta 15 günlük dökümünüze bakmak size alışveriş alışkanlıklarınız konusunda fikir verecektir.

2. "Birikim yapmak için kredi kartından otomatik olarak birikim için para kestirmek iyi bir fikir mi?"

Öncelikle kredi kartı ile ilişkiniz çok önemli. Ben 1990 yılından beri kart kullanıyorum ve her zaman kart borcumun tamamını öderim çünkü biliyorum ki, ödünç alınabilecek en pahalı para önce tefeci, sonra kredi kartlarından gelir. Diyelim ki BES yaptırdınız ya da bankanızın sunduğu birikim hesaplarından yararlanmaya karar verdiniz. Bunu kredi kartına otomatik ödeme olarak bağlatmadan evvel her ay muntazam olarak kart borcunuzun tamamını ödeyebileceğinizden emin olun.

3."Her ay ne kadar para biriktirmeliyim? Biriktirmeye minimum ve maksimum ne kadar para ayırmalıyım?"

Bu soru doğrudan gelirinizle ilgili. Düşük bir gelirle bile eğer ayda %5 tasarruf etmeye niyetlenirseniz, bunu fark etmezsiniz bile. Benim önerim yaş gruplarına göre değişken. Mesela 20'li yaşlarında aylık gelirin %10-15 kadarı, 30'lu yaşlarda %15-20 kadarı ve ilerleyen yaşlarda daha fazlasını biriktirmeye çabalamak gerek. Ancak genç yaştan itibaren düzenli para biriktirebildiyseniz, ileriki yaşlarda çok yüksek oranlar biriktirmek zorunda kalmazsınız.

Bileşik faiz hesabında en önemli unsur süredir. Bir örnekle açıklayalım: Ayşe 25 yaşından itibaren her ay 1500 TL olan ücretinin %10'unu tasarruf ederse, 60 yaşına geldiğinde ortalama %10 faiz ile vergi ve kesintiler hariç 579,000 TL civarında tasarrufa sahip olur. Ayşe tasarruf işini 35 yaşına kadar ertelerse ve ücretinin %20'sini tasarruf ederse, 60 yaşına geldiğinde yine vergi ve kesintiler hariç 405,000 TL tasarrufa sahip olur. (Bazı okurlar Ayşe'nin 35 yaşında daha çok para kazanabileceğini söyleyecektir ama, o yaşta Ayşe'nin harcamaları da daha fazla olabilir. Dolayısı ile bu değişkeni hesaba almadım. Ceteris Paribus yani:)

4. "Ayın sonunda tasarruf edecek para kalmıyor. Ne yapmalı?"

Bütçe yapmalı ve ne kadar parayı tasarruf edeceğinize karar vermelisiniz. Sonra da bu tutarı maaşınızı alır almaz ayırmalı ve ilgili hesaba yönlendirmelisiniz. Böylece kalan para ile geçinmeniz gerekeceği için birkaç ay içinde ayırdığınız miktarı hatırlamazsınız bile. Birçok kişi yüksek bir miktarı ayırma niyetiyle işe başlar ve iki ayda gerçekçi olmayan miktar yüzünden pes edip, para biriktirmekten hepten vazgeçer. Gelin gerçekçi olun ve önce gelirinizin %5 kadarını tasarrufa ayırın. Kendinizi rahat hissettiğinizde ve harcamalarınızı kontrol edebildiğinize kanaat getirince %7-8 seviyesine çıkın bir de bunu test edin. Bu şekilde yavaş yavaş doğru oranı bulursunuz.

5. "Giyim için düzenli para ayırmalı mı yoksa harcamayı gerektiğinde yapıp, birkaç ay sıkışmayı göze mi almalı?

Ben her ay yaptğım bütçeme belli bir miktar koyarım. Mesela ayda 50 TL diyelim. Bunu her ay harcamam gerekmiyor. Bu parayı biriktirip aydan aya aktarırım ve gerektiğinde harcarım. Bir başka yol ise bir çeşit acil durum fonu oluşturmaktır. Bu kişiden kişiye değişen bir meblağ tabii. Hesap edilemeyen harcamalar için biraz para bulundurmak gerek. Bu parayı likit fon ya da kolayca nakte çevrilebilen bir enstrümanda tutmak gerekir.

Tasarruflarımız nereye gidiyor?

Geçen gün bir arkadaşımla konuşurken bana dedi ki: “Mevduat faizleri düştü, borsadan çok korkuyorum, BES portföyümün getirisi içler acısı, senin dediğin gibi her ay belli bir para ayırıyorum biriktirmek için ama inan bana şu sıra ne yapacağımı şaşırdım”.

Bunun üzerine birlikte BES portföyüne baktık ve %65 Esnek Fonda olan kısmın bir bölümünü dövize endeksli bir fona ayırmaya karar verdi. Esasında BES uzun vadeli bir yatırım olduğu için belki de böyle bir değişiklik yapmasına gerek yoktu. Ben ona dolar 2 TL’ye çıksa bile herhalde oralarda kalmaz, yine düşer dedim o da dolar çıkınca portföyü eski haline getireceğini söyledi. Piyasalarda dip ve tepe noktalarını tespit etmeye çabalamak bana yararsız bir uğraş gibi geliyor ama arkadaşım kararlı bir şekilde portföyünü değiştirdi, ben de uzman olmadığım için karışmaya kalkışmadım ama bir yandan bende öyle mi yapsam diye şüpheye düştüm. Doların son birkaç gün içinde yaptığı hareket de ortada. BES çok uzun vadeli diye şimdilik dokunmamaya karar verdim.

Arkadaşıma TÜFE’ye endeksli tahvilden bahsettim ama kendi projeleri açısından 2012 ona uzak geliyor ve muhtemelen yine vadeli mevduatta kalmayı planlıyor.

Açıkcası ben de biraz arkadaşım gibi hissediyorum ve bu aralar gayrimenkul fiyatlarina bakmaya başladım. Zaten almayacak bile olsam ara sıra gayrimenkul fiyatlarına bakarım. İnsanın önüne enteresan bir fırsatın ne zaman çıkacağı hiç belli olmaz. Herkesin söylediğinin aksine konut fiyatlarında ciddi bir düşüş olduğunu düşünmüyorum. Tabii bir de lokasyon meselesi var. Belli yerlerde fiyatlar makul bile olsa ev almayı düşünmem zira o bölgelerde inanılmaz bir ev enflasyonu var.

2001 krizinde böyle kararsız kalmamıştım zira param yoktu. Bu musibetin varlığı mı daha iyi yoksa yokluğu mu, karar veremiyorum.

Konu tutumluluk olunca bazen insanları kızdırıyorum...

Bir süredir tutumlu yaşamak ve tasarruf yapmak konusunda hem yazılar yazıyorum, hem de yeri geldikçe bu konulardaki fikirlerimi açıklıyorum.

Fark ettim ki, etrafımdaki genç insanlar bir şekilde beni dinlemeye ve hak vermeye daha eğilimliler. Hatta bütçesini getirip gösteren, Bireysel Emeklilik Poliçesi satın alan, alırken de bana danışan ya da benim okuduğum kaynakları soran genç arkadaşlarım var. Bu konularda asla uzman değilim ama takip ettiğim yayınları, blogları paylaşmaktan büyük zevk alıyorum ve insanların genç yaşta bu konulara eğilmelerini çok takdir ediyorum. Keşke ben de onlar kadar gençken bu konulara önem verseydim ama önemli olan zararın neresinden olursa dönmek değil mi?

Buna mukabil biraz daha yaşını başını almış kesim, alınganlık yapıyor. Genellikle kazancın para tasarruf etmeye yetmediğinden bahsedip, savunmaya geçiyorlar. Kazandıklarına uygun harcama ve tasarruf yapmaları gerektiğini düşünmüyor, yaşamaktan hoşlandıkları hayatı karşılamaya yetmeyen ücretlerinden şikayetçi oluyorlar.

Asgari ücretle 4 kişilik ev geçindiren bir kişinin para biriktiremeyeceğini ben de biliyorum. Herkes para biriktirebilir derken bundan bahsetmiyorum. Geçenlerde birkaç kez aynı konuyu açıp da kızdırdığımı fark ettiğim bir dostumdan örnek vereyim: Birkaç ay evvel artık canına tak ettiğini, yepyeni gıcır gıcır bir araba almaya özlem duyduğunu, bunca yıl çalışıp çabalamış biri olarak bunu hak ettiğini söylemişti. Esasında benim gözlemlediğim bazı savurganlıkları yapmasa, mütevazi ve güzel bir arabaya sahip olması zor birşey değil. Eğer bu araca sahip olmak onun için önemliyse başka bazı alışkanlıklarını gözden geçirip, oralardan kıstıklarını bir otomobil fonunda biriktirebilir. Çalıştığı yere taksi ile değil, şirket servisi ile gidebilir, hemen hemen her öğlen alışveriş merkezlerine gitmekten vazgeçebilir, gayet zengin gardrobuna ve takı koleksiyonuna tek bir şey almadan en az iki yıl idare edebilir. Eminim benim gözlemlemediğim bir sürü başka gerekli olmayan masrafı vardır. Tabii ki bu kişinin harcamalarına "gereksiz"" damgası vurmak ya da onu yargılamak değil niyetim. Sadece eğer bir otomobil sahibi olmak gerçekten önemli bir konuysa, bunu yapabilmenin elinde olduğuna dikkat çekmek istiyorum.

Son günlerde bir yerde okudum ama nerede olduğunu hatırlamıyorum. İnsanlar bundan 50 yil evvel "vatandaş" olarak tanımlanırken her nasılsa bugün "tüketici" diye tanımlanıyorlar. Doğru valla!

2009'un zorluklarıyla başetmek...

Eskiden yaklaşan yeni yıl beni heyecanlandırır, mutlu ederdi. 40'ı geçtikten sonra yeni yıllar eskisi kadar keyifli gelmiyor doğrusu...

2009 finansal açıdan zorlu bir yıl olacağa benziyor. Çoğumuz enflasyon zammı bile alamayacağız. Bir kısmımız ise belki işini kaybedecek. Bu yıl kemerleri biraz daha sıkmalıyız. Eskaza ücret artışı alırsanız, almamış gibi davranmaya çalışın ve bu parayı birikiminize katın.

Eğer işinizi kaybetme riskiniz varsa, şimdiden alternatif işlere bakmaya başlayın. Özgeçmişinizi gözden geçirip, güncelleyin. İş yerinizde her zamankinden daha fazla çalışın. Endişe içinde çalışma arkadaşlarınızla dedikodu yapıp, teoriler üretmek yerine her zamankinden daha çok ve iyi iş çıkartmaya bakın.

Ailenizle önümüzdeki dönemin zorlukları hakkında açıkça konuşun. Eşiniz ve çocuklarınız da ekonomik durum ve işyerinizdeki sorunlar hakkında yeteri kadar bilgi sahibi olsunlar. Endişelerinizi paylaşmazsanız ve herşeyi kendi içinizde yaşarsanız, hem stres yüzünden evdekilerle ilişkileriniz gerginleşir hem de onlar ne olduğunu anlamadıkları zaman daha fazla endişe ve telaşa kapılabilirler. Bu yıl para konusunda her zamankinden daha dikkatli olmanız gerektiğini aileniz de bilsin.

Şimdi neredeyse okul çağındaki her çocuk ya özel ders alıyor, ya dersaneye gidiyor ve de en az iki hobi ile uğraşıyor. Bir arkadaşım Cumartesi günü çocuğunu kurstan dersaneye, Pazar günü de kurstan piyano dersine götürüyor. Çocukların iyi bir eğitim almasını sağlamak her ailenin boynunun borcu. Maddi durumunuz elverdiği ölçüde çocuklarınıza çarpık eğitim sisteminin sağlayamadığı eğitimi alternatif yollardan sağlamaya çalışmanız son derece anlaşılabilir birşey. Buna mukabil, piyano dersleri, basketbol, yüzme, dans, bale vs. bence biraz opsiyonel. Çocuğunuz profesyonel bir sporcu ya da dansçı olacak kadar iyiyse, sözüm yok ama bu aktiviteleri gözden geçirmek ve belki de maddi imkanlar gözönüne alınarak ara vermek düşünülebilir.

Bu kriz evde daha fazla vakit geçirmek ve bir aile olarak yakınlaşmak için de iyi bir fırsat olabilir. Birlikte puzzle yapmak, çeşitli oyunlar oynamak, yemek pişirmek ya da hobilerle uğraşmak hem sizi birbirinize yaklaştırır, hem de anlamlı vakit geçirmenizi sağlar. Birçok ailede aile üyesi sayısı kadar TV var ve herkes kendi odasına kapanıp vakit geçiriyor. TV izleme süresini sadece çocuklara değil, büyüklere de kısıtlamak lazım. Benim bu yılki hedeflerimden biri de haftada en az 1 gün TV'yi hiç açmamak.

Belki karamsar bir yazı oldu ama tedbir almak ve hazırlıklı olmak sonradan sıkıntı çekmekten iyidir. Bir sonraki yazımda da yeni yıl hedeflerimi paylaşacağım.

Okur Soruları

Malum her hafta sonu okurlardan gelen soruları yanıtlıyorum. Bu hafta da yine bir soru var. Okuyucum şöyle demiş:
"Merhaba,

blogunuzu yeni keşfettim ama çok sevdim. Benim sorunum bir tasarruf hesabı seçememek. 28 yaşındayım, henüz çok kısıtlı bir gelirim var ama her ay ayırabildiğim kadarıyla para biriktirmek istiyorum. Bankaların sitelerini inceledim fakat bu konulardan hiç anlamıyorum! Küçük birikimler için nasıl bir hesap önerirsiniz?

Teşekkürler"

Ben de kendisine teşekür ediyorum. Blogumun beğenilmesi beni mutlu ediyor. Gelelim sorusuna: Eğer kenara ayırdığınız paraya kısa ve orta vadede dokunmayı düşünmeyecekseniz enflasyona endeksli devlet tahvili almanızı oneriyorum. Şubat 2012'de geri dönüşlü bu tarz bir kupon ödemeli tahvil var. Daha kısa vadeli düşünürseniz yine tahvil ve bonoları öneriyorum. Eğer birikiminiz 20,000 YTL civarına ulaşmışsa birkaç bankayı arayıp, 32 gün vade için uyguladıkları faizi öğrenerek bu şekilde 32 günde bir dönen vadeli mevduat hesabı da açabilirsiniz. Her vade dönüş gününde o ayki tasarrufunuzu buna ekleyebilirsiniz. 20,000 YTL altına yayınladıkları faiz oranlarından daha iyisini vermiyorlar genellikle ama bu miktarın üstü için daha iyi bir faiz alabilirsiniz. Bu blogun hiçbir kurum, kuruluş ya da marka ile ilgisi yok. Hiçbir geliri de yok. Bu nedenle Ziraat Bankası, Akbank, İş Bankası ve Garanti Bankasını tercih ettiğimi paylaşmakta sakınca görmüyorum. Benim güvenli gördüğüm bankalar bunlar ama herhangi bir veriye dayalı bir fikir değil bu. Daha ziyade kişisel.

Ben 28 yaşında olsam Bireysel Emeklilik de yaptırırdım ama bunda dikkatli olmak gerek. Komisyon ya da işletim gideri olarak sizden yapılan kesintinin %2'yi geçmemesine dikkat etmelisiniz. Vergi avantajının olması bence BES'i cazip kılıyor. Daha önce bu konuda yazdığım yazılara göz atmanızı öneririm.

Krizde ne yapıyorsunuz?

Malum kriz uzun zamandır geliyorum dedi dedi ve sonunda iyice hissedilmeye başladı. Bireysel olarak tedbir aldınız mı? Keyfe keder masrafları kıstınız, yenilemeyi düşündüğünüz ıvır zıvırı ertelediniz mi? Haftalık alışverişinizi yaparken fiyatlara biraz daha dikkatli bakıyor musunuz?

Umarım yapıyorsunuzdur. Borcu olan, borcunu azaltmaya çalışmalı, olmayan tasarruf etmeye gayret etmeli. Reel sektörün etkileneceği, bazı işyerlerinin zamanı dolan sözleşmeleri yenilemediği, bazılarının işten çıkarmalara başlayacağı konuşuluyor. Hal böyleyken daha dikkatli olmakta fayda var. Borcunuz yoksa, acil durum fonlarınızı beslemeye bakın.

Ne yani herşeyden vaz mı geçeceğiz diyenleri duyar gibiyim. Hayır tabii ki yaşamdan keyif almayı sürdürmek gerek. Ancak eğlence ille de cebinizi delmek zorunda değil. Ailelerin çok para harcamadan yapabilecekleri pek çok şey var. Hava güzelse sandviçler yapıp, yürüyüşlere çıkabilirler. Yaşadıkları şehrin pek gitmedikleri bölgelerini keşfedebilirler. Evde Kızma Birader, Scrabble, Tavla gibi oyunlar oynayabilirler. Annemin çocukken tuz hamuru ile beni saatlerce oyaladığını hatırlarım. Tuz hamuru yerine beyaz mobilya tutkalı ve unu karıp, elde edeceğiniz hamurları sulu boya ile renklendirip bir sürü eğlenceli şey yaratabilirsiniz.

Benim en önemli zaaflarımdan biri kitap almaya para harcamamdır. Üstelik kitaplara sahip olmayı sevdiğim için onları ne bağışlayabilirim, ne de başkasına verebilirim. Genellikle insanlar ödünç kitapları geri vermiyorlar. Kitap değiştokuş ettiğim tek bir arkadaşım var. Onunla da çok teklifsiz olduğumuzdan kitaplarımı utanmadan geri alabiliyorum:) Arkadaşlarınızla kitapları değiştokuş ederek okuyabilir, masrafları yarıya indirebilirsiniz.

Önemli olan hayatta küçük şeylerden keyif alabilmektir. Bu olduğu sürece hayal kırıklıklarınız az, sevinç ve keyfiniz çok olur. Elime bol sütlü bir kahve alıp, ayaklarımı uzatıp, kitap okumak benim hayatta en çok sevdiğim şeylerin başında gelir. Tam bir huzur ve mutluluk anı! Sağlığınıza ve cebinize dikkat edin! Lütfen!

Emeklilik ya da 21. Yüzyılın Havuz Problemi

Bugünkü yazımı EkonomiTürk'te okuyabilirsiniz.

Yollar hep buzlu mu?

Sn. Orpen bir onceki yazıma bıraktığı yorumda demis ki:
"T'Pol hn.
Uyarılarınızda haklısınız ancak sorun bizim normal yürüdüğümüz yolun zaten buzlu olması.Dikkat edin ekonominin iyi olduğu zamanlarda da esnaf-memur uzatılan mikrofonlara sürekli ağlıyorlar.Siz işlerimiz iyi gidiyor diyen bir esnafı gördünüz mü?Bu durumda iki olasılık var. Ya halk yalan söylüyor ya da yolun tamamı buzlu."

Bu arada, Sn. Orpen'in fevkalade bir kalemi oldugunu soylemeliyim, tavsiye ederim, kendisini okuyunuz.

Tabii ki gercekten zor durumda ve caresiz insanlar vardir ama bizim halkimiz aglamayi sever. Yolun tamamı buzlu degil. Adam colugum cocugum ac diye aglasir, kac cocugun var deyince 5-6-8 gibi absurd bir rakam soyler, buyuk olasilikla iki evlidir. Yani aglasin hatta gebersin demek geliyor icimden, mubarek gun tovbe diyeyim onun yerine... Ya da memurdur, hem arabasi olsun, hem de yazligi olsun, hem de her sene deniz tatili yapsin ister. Ote yandan is guvencesi vardir, calissa da calismasa da maasini alir. Biz niye memur degiliz pekiyi acaba? Niye sirtimizdan ter damlayana kadar ozel sektorde, her an isini kaybetmek Demokles'in kilici gibi tepemizde asili calisiyoruz? Memur arkadaşlarım hallerinden sikayet edince ozel sektorde is olanaklarinin da ucretlerin de daha iyi oldugunu soyluyorum, hemen ama is guvencesi, saglik? diye soruyorlar. Iyi de risk almadan yaşamak var mi?

Yazlık konusuna geri döneceğim: Yazlik almayi, alma gucum oldugu halde asla dusunmem. En kiytirigi 50,000 YTL olsun, bu para bankada dursa ayda 600 kusur lira faiz getirir. Yazlik alsam, yilda 2 hafta gidip kalma sansim ya olur ya olmaz. Vergisi, bakımı, aidatı derken sahip oldugum bir mulkten cok sırtıma yük olur, enayi miyim? Ama Memur Bey'in hanımı komşulara hava atacak diye borç harç alınır bir yazlık. E, karşı komşunun arabası var, onların olmasın mı? Yani, bu konuda soyleyecegim cok sey var...

Sunu da soyleyip, birakayim, her memuru elestirmiyorum elbet, benim annem de babam da memurdu ve o donemin sartlarinda beni de kardesimi de (biz planlanmis cocuklariz, okulu biri bitirir oteki baslar diye planlanmisiz) ozel okulda okutabildiler. Entellektuel insanlardi, evimize birden fazla gazete girerdi ama meshur SEKA krizi olup da gazeteler pahalaninca, istemeye istemeye tek gazeteye dusurmuslerdi. Yani onu bile hesaplamak durumundalardi. Babamin yukselmesi, idari gorevlere gelmesi icin sehir sehir dolasmamiz gerekirdi, yapmadik. Babam biz iyi okuyalim diye teknik adam kalmayi secti, bu sayede lojmanda oturduk. O da yetenekli bir adam oldugu halde ne uzadi, ne kisaldi. Teknik eleman oldugu icin ve de Doktora yaptigi icin sıradan memurlardan biraz daha iyi kazandı o kadar.

Bizden evvelki jenerasyon fevkalade tutumluydu cunku yokluk, savas ve yoksulluk gormuslerdi. Bizler ve bizden hemen sonrakiler sanki 1950-60'li yillarin Amerikalilari gibi yasamaya kalkistik. Olmaz tabii... Mikrofonu o nesilden birine, hem de 1940-50 gibi yıllarda uzatsaydık, eminim aglamazlardi. Sukur olsun karnimiz doyuyor, tepemizde bir dam var derlerdi. Muhterisliğin sonu yok diyorum.

Tabii ekonomiyi yonetenlere de iki cift lafım var, baska bir yazıya kalsın.