Eller Gider Mersine, Biz Gideriz Tersine...

Yabancılar uzun yıllardır sahip oldukları bazı şeylerden ya karbon salınımını azaltmak, ya enerjiden veya paradan tasarruf etmek için vazgeçiyorlar. Amerikalılar'ın konfordan vazgeçip, daha ekonomik otomobillere yönelmeleri yahut da daha küçük evlerde oturmayı düşünmeye başlamaları ve çamaşır ipi ya da çamaşır kurutmalıkları yeniden keşfetmelerinde hem ekonomik krizin hem de toplumsal bilincin yükselmesinin etkisi var.

Birkaç gündür televizyonda bir çamaşır kurutma makinesi reklamı dikkatimi çekiyor. Az yer kaplar, az elektrik tüketir vs. temalı bir reklam. Ürünün tasarruflu olduğunu söylüyor güya. Daha evvel çamaşır kurutmak için para harcamıyorsam, bu ürünü alınca hem bu ürüne, hem de elektriğe para harcayacaksam tasarruf, ekonomi bunun neresinde?

Ben küçükken biz 4 kişilik bir aileydik ve kışın mecburen annemin evin içinde gerdiği iplerde boyu boyunca çamaşırları nasıl kuruttuğunu gayet iyi hatırlıyorum. Üstelik yeni yıkanmış çamaşırları kirletmememiz için sürekli bizi uyarır, biz de çamaşırların yanından akrobatik hareketler yaparak geçerdik. Çamaşır kurutmalıklar çıktığında derin bir nefes almıştık. (Bu arada aklıma geldi, çamaşır günü diye birşey vardı niyeyse. Ben ne zaman gerekirse, o zaman yıkarım çamaşırı. Bunun için özel bir güne ihtiyacım yok:)

Otomobil almanın yatırım(!?) olduğunu düşünen yurdum insanı daha evvel para harcamadan yapabildiği bir işi şimdi para harcayarak ama tasarruflu(!) bir şekilde yapabileceğine elbet inanır.

ÖTV indirimi olmadan evvel, parayı muhafaza etmeye çalışan, işini kaybetme korkusu yaşayan insanların bir kısmı ÖTV indirimi ertesi bir anda otomobil almak için dayanılmaz bir istek duymaya başlamış olmalılar ki, hepsi bayilere koşup, otomobil kuyruğuna girdiler. Üstelik otomobil firmaları stoklarını tükettiklerini, otomobil fiyatlarının artacağını ilan ettiler bile. Benim bu işe aklım ermiyor. Eren varsa anlatsın.

Ne zaman bu kadar tüketen bir toplum olduk? Oldukça tutumlu biri olan ben bile 5 yıl evvel aldığım eve sığamıyorum. Dolaplar tıkış tıkış. Ayakkabılığımda yer yok. Her tarafta kutular, torbalar... Bunları elden geçirmem ve kullanmadığım şeyleri ihtiyacı olanlarla paylaşmam lazım. Vaziyet vahim...

Para Biriktirmekte Zorlananlara

Okuyuculardan gelen mailleri yanıtlayacağımı söylemiştim. tpolthetrekkie@yahoo.com adresinden bana ulasabileceğinizi tekrar hatırlatıyorum.

Son dönemde gelen birkaç e-mailde birçok ortak soru var. Hepsine birden burada yanıt veriyorum. Umarım diğer okuyucular da katkıda bulunurlar.

1. "Para nereye gidiyor anlamıyoruz. Gelirimiz biriktirebilecek mertebede olmasına rağmen ayın sonunda hiçbirşey kalmıyor. Ne yapmak lazım?"

Paranın nereye gittiğini bilmemekten yakınan okurlara tavsiyem şu: Bir ay boyunca hiç üşenmeden kuruş kuruş nereye para harcarsanız bir deftere kaydedin. Böylece farkında olmadan yaptığınız harcamaları görebilirsiniz. Gereksiz kılık kıyafet mi aldınız? Starbucks ya da benzeri bir yerde bir bardak kahveye bir sürü para mı verdiniz? Market alışverişine listesiz çıkıp, bir sürü gereksiz ve sağlıksız hazır yiyecek mi aldınız? 1 aylık hatta 15 günlük dökümünüze bakmak size alışveriş alışkanlıklarınız konusunda fikir verecektir.

2. "Birikim yapmak için kredi kartından otomatik olarak birikim için para kestirmek iyi bir fikir mi?"

Öncelikle kredi kartı ile ilişkiniz çok önemli. Ben 1990 yılından beri kart kullanıyorum ve her zaman kart borcumun tamamını öderim çünkü biliyorum ki, ödünç alınabilecek en pahalı para önce tefeci, sonra kredi kartlarından gelir. Diyelim ki BES yaptırdınız ya da bankanızın sunduğu birikim hesaplarından yararlanmaya karar verdiniz. Bunu kredi kartına otomatik ödeme olarak bağlatmadan evvel her ay muntazam olarak kart borcunuzun tamamını ödeyebileceğinizden emin olun.

3."Her ay ne kadar para biriktirmeliyim? Biriktirmeye minimum ve maksimum ne kadar para ayırmalıyım?"

Bu soru doğrudan gelirinizle ilgili. Düşük bir gelirle bile eğer ayda %5 tasarruf etmeye niyetlenirseniz, bunu fark etmezsiniz bile. Benim önerim yaş gruplarına göre değişken. Mesela 20'li yaşlarında aylık gelirin %10-15 kadarı, 30'lu yaşlarda %15-20 kadarı ve ilerleyen yaşlarda daha fazlasını biriktirmeye çabalamak gerek. Ancak genç yaştan itibaren düzenli para biriktirebildiyseniz, ileriki yaşlarda çok yüksek oranlar biriktirmek zorunda kalmazsınız.

Bileşik faiz hesabında en önemli unsur süredir. Bir örnekle açıklayalım: Ayşe 25 yaşından itibaren her ay 1500 TL olan ücretinin %10'unu tasarruf ederse, 60 yaşına geldiğinde ortalama %10 faiz ile vergi ve kesintiler hariç 579,000 TL civarında tasarrufa sahip olur. Ayşe tasarruf işini 35 yaşına kadar ertelerse ve ücretinin %20'sini tasarruf ederse, 60 yaşına geldiğinde yine vergi ve kesintiler hariç 405,000 TL tasarrufa sahip olur. (Bazı okurlar Ayşe'nin 35 yaşında daha çok para kazanabileceğini söyleyecektir ama, o yaşta Ayşe'nin harcamaları da daha fazla olabilir. Dolayısı ile bu değişkeni hesaba almadım. Ceteris Paribus yani:)

4. "Ayın sonunda tasarruf edecek para kalmıyor. Ne yapmalı?"

Bütçe yapmalı ve ne kadar parayı tasarruf edeceğinize karar vermelisiniz. Sonra da bu tutarı maaşınızı alır almaz ayırmalı ve ilgili hesaba yönlendirmelisiniz. Böylece kalan para ile geçinmeniz gerekeceği için birkaç ay içinde ayırdığınız miktarı hatırlamazsınız bile. Birçok kişi yüksek bir miktarı ayırma niyetiyle işe başlar ve iki ayda gerçekçi olmayan miktar yüzünden pes edip, para biriktirmekten hepten vazgeçer. Gelin gerçekçi olun ve önce gelirinizin %5 kadarını tasarrufa ayırın. Kendinizi rahat hissettiğinizde ve harcamalarınızı kontrol edebildiğinize kanaat getirince %7-8 seviyesine çıkın bir de bunu test edin. Bu şekilde yavaş yavaş doğru oranı bulursunuz.

5. "Giyim için düzenli para ayırmalı mı yoksa harcamayı gerektiğinde yapıp, birkaç ay sıkışmayı göze mi almalı?

Ben her ay yaptğım bütçeme belli bir miktar koyarım. Mesela ayda 50 TL diyelim. Bunu her ay harcamam gerekmiyor. Bu parayı biriktirip aydan aya aktarırım ve gerektiğinde harcarım. Bir başka yol ise bir çeşit acil durum fonu oluşturmaktır. Bu kişiden kişiye değişen bir meblağ tabii. Hesap edilemeyen harcamalar için biraz para bulundurmak gerek. Bu parayı likit fon ya da kolayca nakte çevrilebilen bir enstrümanda tutmak gerekir.

Altına İmza atacağım iki yazı!

Eğer bugüne kadar Uğur Özmen Hoca'nın blogunu keşfetmediyseniz, hemen gidin keşfedin derim.

Son günlerde yazdığı iki yazı tam olarak benim düşüncelerimi anlatıyor: "Has'tir Parası" ve "Profesyonellik=Ücretli Mahkumiyet mi?"

Son dönemde krizin verdiği cesaretle tabiri caizse "gemi azıya alan" yöneticiler(?) "beğenmeyen defolsun gitsin" havasına girdiler. İnsanların nasıl olursa olsun bir işe mahkum olduğunu düşünüyorlar ve de fena yanılıyorlar doğrusu.

Bu arada benimkinin adı "Hödö Parası"...

.

Müsrif vs. Mağdur

Bugünkü yazımı EkonomiTurk'te okuyabilirsiniz.

Simple Dollar'dan bir yazı önerisi

Sürekli takip ettiğim The Simple Dollar adlı blogda şu yazıya rastladım. Yumuşatıcı niyetine sirke kullanmıyorum ama yazıdaki temel prensipler bana çok hitap ediyor. Çevirecek vaktim yok ama en azından İngilizce bilen okurlar bu yazıdan faydalanabilir diye düşünüyorum.

Tasarruflarımız nereye gidiyor?

Geçen gün bir arkadaşımla konuşurken bana dedi ki: “Mevduat faizleri düştü, borsadan çok korkuyorum, BES portföyümün getirisi içler acısı, senin dediğin gibi her ay belli bir para ayırıyorum biriktirmek için ama inan bana şu sıra ne yapacağımı şaşırdım”.

Bunun üzerine birlikte BES portföyüne baktık ve %65 Esnek Fonda olan kısmın bir bölümünü dövize endeksli bir fona ayırmaya karar verdi. Esasında BES uzun vadeli bir yatırım olduğu için belki de böyle bir değişiklik yapmasına gerek yoktu. Ben ona dolar 2 TL’ye çıksa bile herhalde oralarda kalmaz, yine düşer dedim o da dolar çıkınca portföyü eski haline getireceğini söyledi. Piyasalarda dip ve tepe noktalarını tespit etmeye çabalamak bana yararsız bir uğraş gibi geliyor ama arkadaşım kararlı bir şekilde portföyünü değiştirdi, ben de uzman olmadığım için karışmaya kalkışmadım ama bir yandan bende öyle mi yapsam diye şüpheye düştüm. Doların son birkaç gün içinde yaptığı hareket de ortada. BES çok uzun vadeli diye şimdilik dokunmamaya karar verdim.

Arkadaşıma TÜFE’ye endeksli tahvilden bahsettim ama kendi projeleri açısından 2012 ona uzak geliyor ve muhtemelen yine vadeli mevduatta kalmayı planlıyor.

Açıkcası ben de biraz arkadaşım gibi hissediyorum ve bu aralar gayrimenkul fiyatlarina bakmaya başladım. Zaten almayacak bile olsam ara sıra gayrimenkul fiyatlarına bakarım. İnsanın önüne enteresan bir fırsatın ne zaman çıkacağı hiç belli olmaz. Herkesin söylediğinin aksine konut fiyatlarında ciddi bir düşüş olduğunu düşünmüyorum. Tabii bir de lokasyon meselesi var. Belli yerlerde fiyatlar makul bile olsa ev almayı düşünmem zira o bölgelerde inanılmaz bir ev enflasyonu var.

2001 krizinde böyle kararsız kalmamıştım zira param yoktu. Bu musibetin varlığı mı daha iyi yoksa yokluğu mu, karar veremiyorum.

Evlilik ve Finans?

Geçenlerde yazıştığım bir okuyucum bana yeni bir yazı için ilham verdi. Bekar olduğum için evlilik üstüne konuşmam saçma gibi görünse de bazen uzaktan izlemek kişinin bazı şeyleri daha net görebilmesine de yarıyor.

Genellikle gençlere “erken evlenmeyin”, “finansal olarak ayaklarınız yere bassın, en az bir yıllık geçinme paranızı kenara koyun”, “dar çevreden eş seçmeyin” tarzı nasihatlerde bulunurum. Evlenmeden evvel üzerinde konuşulup, anlaşılması gereken şeylerden biri de muhakkak ki, ailenin tasarruf, yatırım ve benzeri konulardaki geleceği.

Eğer tutumlu biriyseniz, parayı sizi özgür kılacak bir araç olarak görüyorsanız, savurgan biriyle ya da ailesi sürekli finansal budalalıklar yapan ve sonra da yakınlarından faydalanmayı alışkanlık edinmiş biriyle evlenirseniz hayatın çekilmez hale gelmesi kaçınılmaz. Hemen her ailede maddi açıdan bir kara koyun bulunur. Hemen her ailede de bu kişiye yardımcı olmaya kendini mecbur hisseden, içten içe öfke duysa da kendi birikimlerini bu kişinin borçlarına harcayan biri bulunur. Üstelik de bazı aile üyeleri için parası olanın her durumda öne çıkıp, konuyu halletmesi normal ve hatta beklenen bir davranıştır. Oysa bu çok egoistçe değil mi? Sorumluluk sahibi düzgün insanlar zorlukla tasarruf ettikleri ve geleceklerini kurmak için kenara ayırdıkları paradan neden vazgeçmeliler? Ya ileriki yıllarda sağlık sorunları olursa, veya çocukları paraya ihtiyaç duyarsa onlara kim yardım edecek?

Üstelik de bu tür durumlar birbirini çok seven eşler arasında bile soruna yol açabilir. Tanıdığım iki çocuklu bir çift vardı. Eşlerden birinin kardeşi hayatını büyük hayaller peşinde, daha büyük hayal kırıklıkları içinde ve alkolizme esir olarak yaşadı. Kardeşi onu daima destekledi. Eşi bu konuda hiçbir zaman sorun çıkarmadığı halde kardeşine yaptığı yardımların büyük kısmını eşinden gizledi. Oldukça genç bir yaşta ölen bu kişinin kardeşi de birkaç yıl içinde vefat etti. Ne zamanki banka cüzdanları elden geçirildi, dul eş o zaman eşinin kendisinden gizli şekilde kardeşine destek olduğunu öğrendi. Eşini çok seven bu hanım kendini budala yerine konmuş hissetti. Olayın üzerinden uzun zaman geçmiş olmasına rağmen bu konuda ölmüş eşine hala kızgınlık duyuyor. Eğer konu kendisiyle paylaşılmış olsa asla karşı çıkmayacağını eşinin düşünememiş olmasını hazmedemiyor. Oysa eşinin kardeşinin zor zamanlarının önemli kısmında kendisi bizzat işleri ele alıp, yardımda bulunmuş biridir.

Eşlerin birbirine sadece sevgi duyması bir evlilik için yeterli değil. Birbirlerinin yaşam tercihlerini anlamaları, buna saygı duymaları, beraberce bir orta yol bulmaları ve hayatlarını güvene dayalı yaşamaları lazım.

Bizim toplumumuzda hala flörte, evlilik öncesi birlikteliklere hoş bakılmadığı için gençler bir an evvel evlenmeyi seçiyorlar. Oysa birbirlerini tanımak için uzun bir zamana ihtiyaçları var. Evlenmeden evvel para biriktirmeli, bazı ihtiyaçlarını kendileri karşılamalı ve bütçe yapmayı öğrenmeliler. Gelecekten ne beklediklerini, hedeflerini, bu hedeflere nasıl ulaşmayı planladıklarını tartışmalılar. Sizce de öyle değil mi?